Назад

Kultura w Małopolsce

Kultura w Małopolsce

Widok na krakowskie sukiennice, niski budynek z arkadami i zdobnymi szczytami
Nie będzie przesadą stwierdzenie, że kultura jest w Krakowie i w Małopolsce tym, czym dla Włochów dobre jedzenie. Poruszanie się w gąszczu atrakcji muzealnych i niezliczonych festiwali wymaga nie lada wprawy, ale przy odpowiednim wprowadzeniu i skoncentrowaniu uwagi na tym, co najbardziej lubimy każdy z nas znajdzie w ofercie tutejszych muzeów i instytucji kultury coś dla siebie. Skarby muzeów Krakowa ze sławną Damą z gronostajem na czele, wyjątkowe zbiory kultury ludowej, wydarzenia muzyczne na każde ucho, literackie festiwale, cykliczne przeglądy filmowe i premiery małopolskich teatrów – z naszym miniprzewodnikiem poznawanie bogatego i różnorodnego życia kulturalnego w Małopolsce będzie łatwiejsze!

Nawet krótki, weekendowy wypad do Krakowa będzie niepełny bez wizyty w jednym z licznych tutejszych muzeów. Nie do pominięcia na trasie zwiedzania są zbiory Zamku Królewskiego na Wawelu, gdzie na szczególną uwagę zasługują znakomicie przygotowane wystawy czasowe poświęcone takim skarbom królewskiej kolekcji, jak słynne arrasy Zygmunta Augusta, namioty tureckie zdobyte przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem czy malarstwo flamandzkie. Przepiękne okazy sztuki średniowiecza z całej Małopolski gromadzi stała wystawa w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka przy ul. Kanoniczej. Miłośnicy klasyki malarstwa polskiego XIX wieku powinni zarezerwować czas na zwiedzanie galerii w Sukiennicach z ikonicznym Hołdem pruskim Jana Matejki, a sympatyków sztuki europejskiej od starożytności po początki XX wieku przyciąga kolekcja Muzeum Książąt Czartoryskich, w której znajduje się Dama z gronostajem – słynny obraz Leonarda da Vinci zakupiony przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w 1788 roku. Pamiątki po genialnym, wszechstronnym artyście doby secesji – Stanisławie Wyspiańskim gromadzi kameralny oddział Muzeum Narodowego przy Placu Sikorskiego, a amatorzy sztuki współczesnej ucieszą się na wizytę w Galerii Sztuki Polskiej Gmachu Głównego Muzeum Narodowego czy Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w dynamicznie zmieniającej się, poprzemysłowej dzielnicy Zabłocie.

Inne istotne krakowskie adresy to Międzynarodowe Centrum Kultury przy Rynku Głównym i jego pieczołowicie dopracowane, przekrojowe wystawy poświęcone kulturze krajów Europy Środkowej, Podziemia Rynku Głównego z multimedialną ekspozycją o początkach osadnictwa pod Wawelem, imponujące zbiory z hangarów Muzeum Lotnictwa Polskiego poświęcone dziejom awiacji czy najbardziej popularna ekspozycja o mrocznych czasach hitlerowskiej okupacji w Fabryce Emalia Schindlera rozsławionej filmem Stevena Spielberga z 1993 roku. Kraków to także ważny ośrodek fotografii – w mieście działa jedyne tego typu w Polsce Muzeum Fotografii, a maj przebiega pod znakiem międzynarodowego Miesiąca Fotografii.

Niekwestionowanie najbardziej znane muzea Małopolski to Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni oraz Muzeum i Miejsce Pamięci Auschwitz-Birkenau dokumentujące jedną z najciemniejszych kart w historii ludzkości. Także inne miasta regionu skrywają jednak ważne muzealne zbiory. Fascynującą wyprawę w świat kultury górali podhalańskich daje Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem oraz jego filia w Willi Koliba, będąca wzorcowym przykładem Stylu Zakopiańskiego – polskiej odpowiedzi na architekturę alpejskich kurortów. Muzeum pod Giewontem gromadzi również cenną kolekcję obrazów Witkacego – nietuzinkowego przedwojennego pisarza i malarza o barwnej, awanturniczej biografii czy okazy rzeźbiarskiego geniuszu Władysława Hasiora. Do Muzeum Okręgowego w Tarnowie warto zajrzeć chociażby dla pierwszej na świecie stałej ekspozycji poświęconej kulturze Romów, a w Muzeum Nikifora w Krynicy-Zdroju można podziwiać malarstwo późno odkrytego dla świata sztuki, wielkiego prymitywisty łemkowskiego pochodzenia.

Pobyt w Małopolsce będzie niezapomnianym przeżyciem dla entuzjastów kultury i sztuki ludowej. Unikatowy Szlak Architektury Drewnianej łączy obiekty świeckie i sakralne – zabytkowe kościoły, cerkwie, dwory, wille i skanseny położone na terenie Małopolski. To łącznie 255 budowli, z których 8 wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W prestiżowym globalnym zestawieniu znajdują się kościoły w Binarowej, Dębnie Podhalańskim, Lipnicy Murowanej i Sękowej oraz cerkwie w Powroźniku, Owczarach, Kwiatoniu i Brunarach Wyżnych.

Wizytę w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym w podkrakowskim Wygiełzowie warto zaplanować na koniec sierpnia, kiedy odbywa się tam festiwal Etnomania. Kulturę karpackich górali prezentuje Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, a w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu można podziwiać replikę Miasteczka Galicyjskiego z przełomu XIX i XX wieku, oryginalny drewniany kościół z Łososiny Dolnej czy domy osadników niemieckich z Sądecczyzny. Barwne drewniane koniki, grzechotki i „klepoki” – machające skrzydłami ptaszki gromadzi Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej w Stryszawie, a w słynącej z kwiecistych malunków na chałupach wsi Zalipie pod Tarnowem na przełomie maja i czerwca odbywa się konkurs „Malowana Chata”. Na poznanie zasługują też atrakcyjnie pokazane, liczące ponad 80 tys. eksponatów zbiory Muzeum Etnograficznego na krakowskim Kazimierzu.

W Krakowie i w Małopolsce odbywają się liczne, cenione w kraju i na świecie wydarzenia i festiwale muzyczne. Wnętrza zabytkowych kościołów pod Wawelem odżywają w czasie wielkanocnego festiwalu muzyki dawnej Misteria Paschalia, a gotycka fara w malowniczym średniowiecznym miasteczku Biecz to centrum dorocznego Kromer Festival. Symbolami przyciągającego międzynarodową publiczność Festiwalu Kultury Żydowskiej stały się plenerowe koncerty na ul. Szerokiej (Szalom na Szerokiej) i otwierający imprezę Koncert Kantorów w Synagodze Tempel. Znakomite propozycje dla fanów muzyki świata to lipcowy festiwal EtnoKraków/Rozstaje, zakopiański Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich i Pannonica Folk Festival, odbywający się pod koniec sierpnia na urokliwej na łące nad rzeką Poprad w Barcicach. Muzyki regionu nie brakuje też na Łemkowskiej Watrze w Zdyni i Góralskim Karnawale w Bukowinie Tatrzańskiej.

Na styku muzyki klasycznej i współczesnej sytuuje się wrześniowy festiwal Sacrum Profanum w Krakowie, wielojęzyczny tłum miłośników nowych brzmień w muzyce ściąga natomiast do dawnej stolicy Polski na Unsound Festival. Sukces tego festiwalu sprawił, że od kilku lat posiada on swoją specjalną odsłonę w Nowym Jorku! Fanom dobrego jazzu można polecić Summer Jazz Festival Kraków i najstarsze tego typu wydarzenie w Europie – Krakowskie Zaduszki Jazzowe. Uzdrowiskową atmosferę Krynicy najlepiej smakować w sierpniu podczas Festiwalu im. Jana Kiepury, pobyt w Szczawnicy-Zdroju można zaś połączyć z odwiedzinami znanej ze znakomitych koncertów Muzycznej Owczarni w Jaworkach. Korowód muzycznych atrakcji dopełnia krakowski Festiwal Muzyki Filmowej, którego znakiem rozpoznawczym stały się monumentalne pokazy filmowe z muzyką na żywo oraz skierowany do fanów muzyki popularnej Kraków Live Festival. Prawdziwym miastem muzyki staje się jednak Kraków w najkrótszą noc w roku podczas obchodów Wianków. Pradawnemu, sięgającemu czasów pogańskich zwyczajowi rzucania plecionych wianków na Wisłę towarzyszą plenerowe koncerty odbywające się równocześnie przez całą noc na kilku miejskich placach!

W 2013 roku Kraków jako pierwszy nieanglojęzyczny ośrodek na świecie został ogłoszony Miastem Literatury UNESCO. W mieście Szymborskiej, Miłosza i Lema na fanów książki czeka przede wszystkim październikowy Festiwal Conrada ściągający międzynarodowe literackie sławy, a także czerwcowy poetycki Festiwal Miłosza. Inne ważne wydarzenia w regionie to Zakopiański Festiwal Literacki i Festiwal im. Zygmunta Haupta w Gorlicach. Najmłodszym czytelnikom dedykowane są Festiwal Literatury dla Dzieci w Krakowie oraz odbywający się w lipcu Rabka Festival w Rabce-Zdroju.

Ambitne, niezależne kino prezentowane jest w Małopolsce przede wszystkim podczas Mastercard Off Camera w Krakowie i odbywającego się już od ponad 60 lat Krakowskiego Festiwalu Filmowego, a także w Tarnowie, gdzie od 1987 roku twórczość polskich reżyserów honoruje Tarnowska Nagroda Filmowa. Z osobą związanego z Krakowem Andrzeja Wajdy łączą się dwa zainspirowane przez niego budynki – Pawilonu Wyspiańskiego prezentującego niezrealizowane witraże młodopolskiego artysty oraz Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, w którym eksponowana jest unikalna orientalna kolekcja Feliksa Jasieńskiego z przełomu XIX i XX wieku. Z Krakowa pochodzi również Roman Polański – o jego dzieciństwie i trudnych przeżyciach okupacyjnych opowiada dokument Hometown, którego drugim bohaterem jest uznany fotografik Ryszard Horowitz.

Nieodzownym punktem w kulturalnym programie zwiedzania regionu będzie wizyta w jednym z małopolskich teatrów. W Krakowie szczególnie warte uwagi są bieżące repertuary drugiej najstarszej sceny teatralnej w Polsce – Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej, Teatru im. Juliusza Słowackiego z okazałą XIX-wieczną sceną zdobioną malowaną kurtyną pędzla Henryka Siemiradzkiego, wywodzącej się ze środowiska studenckiego Sceny STU czy ambitne produkcje nowohuckiego Teatru Łaźnia Nowa, reklamującego się wymownym hasłem „dbaj o higienę myślenia”. Poza Krakowem warto śledzić działalność Teatru Witkacego w Zakopanem i Teatru im. Ludwika Solskiego w Tarnowie. Wyjątkowym momentem w roku jest grudniowy festiwal teatralny Boska Komedia w Łaźni Nowej – jedno z najbardziej prestiżowych wydarzeń teatralnych w Polsce. Na odwiedziny zasługuje też oryginalny architektonicznie gmach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA w krakowskiej dzielnicy Podgórze, gromadzący pamiątki po słynnym wizjonerze teatru i teoretyku sztuki.

Informacje o bieżących wydarzeniach kulturalnych w Krakowie gromadzi portal Kraków Culture. Pełne kalendarium imprez i festiwali w Małopolsce jest dostępne tutaj.

Multimedia


Назад

Народные костюмы

Народные костюмы

Haft zdobiący strój podhalański
Któż nie zna stroju Krakowiaka, z dumnie noszonym na rogatywce pawim piórem, lub góralskiego kapelusza obwiedzionego muszelkami i też ozdobionego piórkiem! Skrzące się cekinami gorsety i grube sznury korali oraz kolorowe spódnice dziewcząt, misternie wyszyte parzenice na góralskich portkach – ludowe stroje w Małopolsce mienią się wyrazistymi barwami i zachwycają różnorodnością wzorów oraz ornamentów. Najbardziej znane są ubiory Krakowiaków z okolic Krakowa oraz górali podhalańskich, lecz nie są to jedyne rodzaje strojów ludowych w regionie. Odmienne było tradycyjne odzienie Łemków i Rusinów z Beskidów Sądeckiego i Niskiego, inaczej także nosili się górale ze Spiszu czy Orawy, jak i Lachowie z ziemi sądeckiej.

 
 
Кто в Польше не знает костюма краковяка, с задорным павлиньим пером в  красной конфедератке, или гуральской шляпы, украшенной ракушками и так же пером?! Поблескивающие блестками корсеты, тяжелые коралловые бусы и цветастые юбки девушек, а также искусно вышитые декоративные лампасы на гуральских штанах – эти народные костюмы в Малой Польше восхищают своими сочными красками, разнообразием узоров и орнаментов. Более всего известна одежда краковян из окрестностей Кракова, а также подхаланских гуралей, но это не единственный тип народного костюма в регионе. Иной была традиционная одежда лемков и русинов, проживающих в районе Сондецких и Низких Бескид, иначе одевались гурали из Спиша или Оравы (на границе со Словакией), а также ляхи на землях сондецких.



   Kраковяки  известны своей многокрасочной одеждой. Мужской костюм состоял из белой полотняной рубахи и шерстяных в красные полосы штанов, заправленных в высокие сапоги. На верх одевался, стянутый кожаным поясом, черный или темно-синий короткий кафтан, украшенный красными кисточками бахромы и металлическими кольцами, а сверху набрасывалась длинная шерстяная сермяга, тоже украшенная красными кисточками. В комплекте полагался головной убор – шапка целендер или шерстяная венгерская шапочка, но чаще всего - красная конфедератка с павлиньим пером и цветными ленточками. Женщины на белую вышитую (чаще всего ришилье) рубаху надевали черный или синий корсет - самый декоративный элемент одежды, с широкой разноцветной тесьмой, искусной вышивкой и декоративными пуговицами. Цветастая юбка, покрытая расшитой белыми нитками тюлевой запаской (что-то типа праздничного фартука) надевалась на накрахмаленную широкую белую нижнюю юбку, а на ногах – тоже высокие сапожки. Замужние женщины носили платки и шали, а девушки  ходили с открытой головой, а волосы обычно заплетали в длинные косы.


       Ляхи проживают на большой части Бескид, в особенности их много на земле сондецкой. Их весьма оригинальная одежда соединяет в себе (особенно у ляхов сондецких) элементы краковского и гуральского стиля.  Ее отличает необычайная декоративность и богатство орнамента. Мужчины носили синие штаны и кафтаны, расшитые по низу, с многочисленными латунными пуговицами и кистями из цветной шерсти. Под кафтан надевали белые рубахи, стянутые, как у гуралей, широким кожаным поясом, а иногда и с застегнутой под шеей гуральской брошкой. Женщины наряжались в бархатные корсеты и юбки, чаще всего темно-синего цвета.


  

Лемки из Низких и Сондецких Бескид имели совершенно иную одежду. Мужчины носили длинную чуху (плащ) из полотна коричневого цвета, с характерным спадающим на спину воротником, к которому пришивалась длинная бахрома. Вниз надевали короткий синий жилет  и белую рубаху, а также белые штаны. У женщин были белые рубахи с цветной вышивкой на воротнике и манжетах, а поверх рубахи были расшитые цветами синие или черные корсеты. Перкалевые юбки темного цвета украшались нашитыми вертикально цветными лентами. На ноги женщины надевали керпцы.


 
  Подхалянские гурали,  проживающие у подножия татшанских вершин, до сих пор гордятся своим традиционным костюмом. Поэтому именно в Подхалье чаще всего можно увидеть на людях региональную народную одежду.  А есть на что посмотреть! Женщины обуваются в искусно сделанные кожаные керпцы, цветастые юбки с полотняной запаской и нижней юбкой. Льняные рубахи, вышитые белыми нитками (гладью или ришелье), стягивает красный или черный бархатный корсет, зачастую с разноцветной растительной вышивкой - мотивы колючника или лилии. Все это украшают нитки тяжелых кораллов, а в холодное время года женщины сверху надевают полушубок. Мужчины носят белые рубахи, застегивающиеся под шеей на декоративную металлическую брошку, а на рубаху надевают расшитую гуню (жилет) или цуху (суконную куртку). Широкий кожаный пояс, за который когда-то вкладывался пистолет, поддерживает белые суконные штаны с расшитыми лампасами. К этому, в дополнение,  надевают черную суконную шляпу, украшенную ракушками и пером, на ноги – кожаные керпцы, а в руку берут чупагу  - посох в виде топорика.

 
  Пенинские гурали на белую рубаху надевали богато расшитый ярко-голубой жилет, а к этому – белые суконные гуральские штаны с расшитыми лампасами.  В дополнение ко всему была черная шляпа с лентой, имитирующей ракушки. Верхней одеждой было белое или коричневое пальто, украшенное вышивкой. Традиционная женская одежда скорее похожа на костюмы иных гуралек. Ее характерные элементы – это белые рубахи с большим вышитым воротником, черный или красный корсет, цветастая юбка, вышитые запаски и керпцы.

Спишацкие гурали, или спишаки,  проживают на восток от Подхалья. Их одежда сильно отличается одна от другой в зависимости от деревни. Но и тут также носят белые штаны с лампасами, а к этому - жилет и сермягу. Женщины и девушки  надевали белые рубахи, зачастую с расшитыми рукавами, и характерные корсеты с вырезом в зубчики. На ногах редко носили керпцы, чаще выбирали высокие сапожки.

Бабьегурские гурали , проживающие в Завойе и ее окрестностях, носилибелые штаны, однако лампасы на них были несколько скромнее, а верхняя одежда,т. е. гуни,  были коричневого цвета и длинные, до самыхколен. Женщины наряжались в темно-синюю юбку с мелким белым узором. Популярна былатакже ядвиська – небольшойприталенный кафтан. По другой стороне Бабьей Гуры, на Оравах, ближе к границесо Словакией, женщины носили рубахи с коротким рукавом до локтя, но с широкойкружевной рюшкой вокруг манжета и выреза горловины. Охотно также надеваликорсеты и юбки из того же материала. Мужчины в белых штанах с лампасами нарубаху надевали черный жилет с белыми пуговицами и коричневого цвета гуню.
Babiogórcy, zamieszkujący Zawoję i okolice, nosili białe spodnie, z o wiele skromniejszymi parzenicami, zaś okrycia wierzchnie, czyli gunie, były brązowe i długie aż do kolan. Kobiety przywdziewały granatowe
spódnice z białym drobnym wzorem, popularna była też tzw. jadwiśka, czyli dopasowany kaftanik. Po drugiej stronie Babiej Góry, na Orawach, kobiety nosiły bluzeczki z krótszym rękawem, bo tylko do łokcia, za to z szeroką koronkową falbanką wokół mankietu i dekoltu. Chętnie przywdziewały też gorsety i spódnice z tego samego kwiecistego materiału. Mężczyźni, również tutaj noszący białe spodnie z parzenicami, na koszule nakładali czarne kamizelki z białymi guziczkami i brązową gunię.

Мультимедиа