Retour

Kultura w Małopolsce

Kultura w Małopolsce

Widok na krakowskie sukiennice, niski budynek z arkadami i zdobnymi szczytami
Nie będzie przesadą stwierdzenie, że kultura jest w Krakowie i w Małopolsce tym, czym dla Włochów dobre jedzenie. Poruszanie się w gąszczu atrakcji muzealnych i niezliczonych festiwali wymaga nie lada wprawy, ale przy odpowiednim wprowadzeniu i skoncentrowaniu uwagi na tym, co najbardziej lubimy każdy z nas znajdzie w ofercie tutejszych muzeów i instytucji kultury coś dla siebie. Skarby muzeów Krakowa ze sławną Damą z gronostajem na czele, wyjątkowe zbiory kultury ludowej, wydarzenia muzyczne na każde ucho, literackie festiwale, cykliczne przeglądy filmowe i premiery małopolskich teatrów – z naszym miniprzewodnikiem poznawanie bogatego i różnorodnego życia kulturalnego w Małopolsce będzie łatwiejsze!

Nawet krótki, weekendowy wypad do Krakowa będzie niepełny bez wizyty w jednym z licznych tutejszych muzeów. Nie do pominięcia na trasie zwiedzania są zbiory Zamku Królewskiego na Wawelu, gdzie na szczególną uwagę zasługują znakomicie przygotowane wystawy czasowe poświęcone takim skarbom królewskiej kolekcji, jak słynne arrasy Zygmunta Augusta, namioty tureckie zdobyte przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem czy malarstwo flamandzkie. Przepiękne okazy sztuki średniowiecza z całej Małopolski gromadzi stała wystawa w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka przy ul. Kanoniczej. Miłośnicy klasyki malarstwa polskiego XIX wieku powinni zarezerwować czas na zwiedzanie galerii w Sukiennicach z ikonicznym Hołdem pruskim Jana Matejki, a sympatyków sztuki europejskiej od starożytności po początki XX wieku przyciąga kolekcja Muzeum Książąt Czartoryskich, w której znajduje się Dama z gronostajem – słynny obraz Leonarda da Vinci zakupiony przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w 1788 roku. Pamiątki po genialnym, wszechstronnym artyście doby secesji – Stanisławie Wyspiańskim gromadzi kameralny oddział Muzeum Narodowego przy Placu Sikorskiego, a amatorzy sztuki współczesnej ucieszą się na wizytę w Galerii Sztuki Polskiej Gmachu Głównego Muzeum Narodowego czy Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w dynamicznie zmieniającej się, poprzemysłowej dzielnicy Zabłocie.

Inne istotne krakowskie adresy to Międzynarodowe Centrum Kultury przy Rynku Głównym i jego pieczołowicie dopracowane, przekrojowe wystawy poświęcone kulturze krajów Europy Środkowej, Podziemia Rynku Głównego z multimedialną ekspozycją o początkach osadnictwa pod Wawelem, imponujące zbiory z hangarów Muzeum Lotnictwa Polskiego poświęcone dziejom awiacji czy najbardziej popularna ekspozycja o mrocznych czasach hitlerowskiej okupacji w Fabryce Emalia Schindlera rozsławionej filmem Stevena Spielberga z 1993 roku. Kraków to także ważny ośrodek fotografii – w mieście działa jedyne tego typu w Polsce Muzeum Fotografii, a maj przebiega pod znakiem międzynarodowego Miesiąca Fotografii.

Niekwestionowanie najbardziej znane muzea Małopolski to Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni oraz Muzeum i Miejsce Pamięci Auschwitz-Birkenau dokumentujące jedną z najciemniejszych kart w historii ludzkości. Także inne miasta regionu skrywają jednak ważne muzealne zbiory. Fascynującą wyprawę w świat kultury górali podhalańskich daje Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem oraz jego filia w Willi Koliba, będąca wzorcowym przykładem Stylu Zakopiańskiego – polskiej odpowiedzi na architekturę alpejskich kurortów. Muzeum pod Giewontem gromadzi również cenną kolekcję obrazów Witkacego – nietuzinkowego przedwojennego pisarza i malarza o barwnej, awanturniczej biografii czy okazy rzeźbiarskiego geniuszu Władysława Hasiora. Do Muzeum Okręgowego w Tarnowie warto zajrzeć chociażby dla pierwszej na świecie stałej ekspozycji poświęconej kulturze Romów, a w Muzeum Nikifora w Krynicy-Zdroju można podziwiać malarstwo późno odkrytego dla świata sztuki, wielkiego prymitywisty łemkowskiego pochodzenia.

Pobyt w Małopolsce będzie niezapomnianym przeżyciem dla entuzjastów kultury i sztuki ludowej. Unikatowy Szlak Architektury Drewnianej łączy obiekty świeckie i sakralne – zabytkowe kościoły, cerkwie, dwory, wille i skanseny położone na terenie Małopolski. To łącznie 255 budowli, z których 8 wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W prestiżowym globalnym zestawieniu znajdują się kościoły w Binarowej, Dębnie Podhalańskim, Lipnicy Murowanej i Sękowej oraz cerkwie w Powroźniku, Owczarach, Kwiatoniu i Brunarach Wyżnych.

Wizytę w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym w podkrakowskim Wygiełzowie warto zaplanować na koniec sierpnia, kiedy odbywa się tam festiwal Etnomania. Kulturę karpackich górali prezentuje Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, a w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu można podziwiać replikę Miasteczka Galicyjskiego z przełomu XIX i XX wieku, oryginalny drewniany kościół z Łososiny Dolnej czy domy osadników niemieckich z Sądecczyzny. Barwne drewniane koniki, grzechotki i „klepoki” – machające skrzydłami ptaszki gromadzi Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej w Stryszawie, a w słynącej z kwiecistych malunków na chałupach wsi Zalipie pod Tarnowem na przełomie maja i czerwca odbywa się konkurs „Malowana Chata”. Na poznanie zasługują też atrakcyjnie pokazane, liczące ponad 80 tys. eksponatów zbiory Muzeum Etnograficznego na krakowskim Kazimierzu.

W Krakowie i w Małopolsce odbywają się liczne, cenione w kraju i na świecie wydarzenia i festiwale muzyczne. Wnętrza zabytkowych kościołów pod Wawelem odżywają w czasie wielkanocnego festiwalu muzyki dawnej Misteria Paschalia, a gotycka fara w malowniczym średniowiecznym miasteczku Biecz to centrum dorocznego Kromer Festival. Symbolami przyciągającego międzynarodową publiczność Festiwalu Kultury Żydowskiej stały się plenerowe koncerty na ul. Szerokiej (Szalom na Szerokiej) i otwierający imprezę Koncert Kantorów w Synagodze Tempel. Znakomite propozycje dla fanów muzyki świata to lipcowy festiwal EtnoKraków/Rozstaje, zakopiański Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich i Pannonica Folk Festival, odbywający się pod koniec sierpnia na urokliwej na łące nad rzeką Poprad w Barcicach. Muzyki regionu nie brakuje też na Łemkowskiej Watrze w Zdyni i Góralskim Karnawale w Bukowinie Tatrzańskiej.

Na styku muzyki klasycznej i współczesnej sytuuje się wrześniowy festiwal Sacrum Profanum w Krakowie, wielojęzyczny tłum miłośników nowych brzmień w muzyce ściąga natomiast do dawnej stolicy Polski na Unsound Festival. Sukces tego festiwalu sprawił, że od kilku lat posiada on swoją specjalną odsłonę w Nowym Jorku! Fanom dobrego jazzu można polecić Summer Jazz Festival Kraków i najstarsze tego typu wydarzenie w Europie – Krakowskie Zaduszki Jazzowe. Uzdrowiskową atmosferę Krynicy najlepiej smakować w sierpniu podczas Festiwalu im. Jana Kiepury, pobyt w Szczawnicy-Zdroju można zaś połączyć z odwiedzinami znanej ze znakomitych koncertów Muzycznej Owczarni w Jaworkach. Korowód muzycznych atrakcji dopełnia krakowski Festiwal Muzyki Filmowej, którego znakiem rozpoznawczym stały się monumentalne pokazy filmowe z muzyką na żywo oraz skierowany do fanów muzyki popularnej Kraków Live Festival. Prawdziwym miastem muzyki staje się jednak Kraków w najkrótszą noc w roku podczas obchodów Wianków. Pradawnemu, sięgającemu czasów pogańskich zwyczajowi rzucania plecionych wianków na Wisłę towarzyszą plenerowe koncerty odbywające się równocześnie przez całą noc na kilku miejskich placach!

W 2013 roku Kraków jako pierwszy nieanglojęzyczny ośrodek na świecie został ogłoszony Miastem Literatury UNESCO. W mieście Szymborskiej, Miłosza i Lema na fanów książki czeka przede wszystkim październikowy Festiwal Conrada ściągający międzynarodowe literackie sławy, a także czerwcowy poetycki Festiwal Miłosza. Inne ważne wydarzenia w regionie to Zakopiański Festiwal Literacki i Festiwal im. Zygmunta Haupta w Gorlicach. Najmłodszym czytelnikom dedykowane są Festiwal Literatury dla Dzieci w Krakowie oraz odbywający się w lipcu Rabka Festival w Rabce-Zdroju.

Ambitne, niezależne kino prezentowane jest w Małopolsce przede wszystkim podczas Mastercard Off Camera w Krakowie i odbywającego się już od ponad 60 lat Krakowskiego Festiwalu Filmowego, a także w Tarnowie, gdzie od 1987 roku twórczość polskich reżyserów honoruje Tarnowska Nagroda Filmowa. Z osobą związanego z Krakowem Andrzeja Wajdy łączą się dwa zainspirowane przez niego budynki – Pawilonu Wyspiańskiego prezentującego niezrealizowane witraże młodopolskiego artysty oraz Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, w którym eksponowana jest unikalna orientalna kolekcja Feliksa Jasieńskiego z przełomu XIX i XX wieku. Z Krakowa pochodzi również Roman Polański – o jego dzieciństwie i trudnych przeżyciach okupacyjnych opowiada dokument Hometown, którego drugim bohaterem jest uznany fotografik Ryszard Horowitz.

Nieodzownym punktem w kulturalnym programie zwiedzania regionu będzie wizyta w jednym z małopolskich teatrów. W Krakowie szczególnie warte uwagi są bieżące repertuary drugiej najstarszej sceny teatralnej w Polsce – Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej, Teatru im. Juliusza Słowackiego z okazałą XIX-wieczną sceną zdobioną malowaną kurtyną pędzla Henryka Siemiradzkiego, wywodzącej się ze środowiska studenckiego Sceny STU czy ambitne produkcje nowohuckiego Teatru Łaźnia Nowa, reklamującego się wymownym hasłem „dbaj o higienę myślenia”. Poza Krakowem warto śledzić działalność Teatru Witkacego w Zakopanem i Teatru im. Ludwika Solskiego w Tarnowie. Wyjątkowym momentem w roku jest grudniowy festiwal teatralny Boska Komedia w Łaźni Nowej – jedno z najbardziej prestiżowych wydarzeń teatralnych w Polsce. Na odwiedziny zasługuje też oryginalny architektonicznie gmach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA w krakowskiej dzielnicy Podgórze, gromadzący pamiątki po słynnym wizjonerze teatru i teoretyku sztuki.

Informacje o bieżących wydarzeniach kulturalnych w Krakowie gromadzi portal Kraków Culture. Pełne kalendarium imprez i festiwali w Małopolsce jest dostępne tutaj.

Multimedia


Retour

Costumes folkloriques

Costumes folkloriques

Haft zdobiący strój podhalański
Któż nie zna stroju Krakowiaka, z dumnie noszonym na rogatywce pawim piórem, lub góralskiego kapelusza obwiedzionego muszelkami i też ozdobionego piórkiem! Skrzące się cekinami gorsety i grube sznury korali oraz kolorowe spódnice dziewcząt, misternie wyszyte parzenice na góralskich portkach – ludowe stroje w Małopolsce mienią się wyrazistymi barwami i zachwycają różnorodnością wzorów oraz ornamentów. Najbardziej znane są ubiory Krakowiaków z okolic Krakowa oraz górali podhalańskich, lecz nie są to jedyne rodzaje strojów ludowych w regionie. Odmienne było tradycyjne odzienie Łemków i Rusinów z Beskidów Sądeckiego i Niskiego, inaczej także nosili się górale ze Spiszu czy Orawy, jak i Lachowie z ziemi sądeckiej.

 
 

Qui ne connaît-il pas le costume du Cracovien avec une plume de paon portée fièrement au bonnet souple à quatre cornes, ou le chapeau montagnard entouré de petites coquilles et décoré également d’une plume ! Les corsets luisants avec les pailletés et des colliers de coraux épais, les jupes colorées de filles, les ornements étoilés brodés finement sur les pantalons montagnards – les costumes folkloriques en Małopolska chatoient par leurs couleurs vigoureuses et enchantent par une diversité des couleurs et des ornements. Les vêtements des Cracoviens des environs de Cracovie et des montagnards de Podhale sont les plus connus, mais ce ne sont pas les types uniques des costumes folkloriques dans la région. Les vêtements traditionnels des Lemkos et des Rusini des Beskides Sądecki et Basses étaient différents, les montagnards de Spisz ou d’Orawa s’habillaient autrement, comme les Lachowie de la région de Nowy Sącz.



  

Les Cracoviens sont fameux des vêtements colorés. L’habit masculin se composait d’une chemise branche en toile et de pantalon en rayures (en rayures rouges) mis dans des bottes. En dessus on mettait une jaquette noire ou bleu marine, décorée des pompons rouges et des anneaux en métal, ceinte d’une ceinture, en dessus on mettait une longue bure, blanche en laine avec des pompons rouges.  L’ensemble était complété par une coiffure. Le chapeau celender ou magierka (bonnet) en laine, ou bien un bonnet souple rouge à quatre cornes avec une plume de paon et des rubans colorés, le plus souvent faisant penser au vêtement des Cracoviens.  Les femmes mettaient un corset noir ou bleu marine sur un chemisier blanc brodé. C’était l’élément le plus décoratif du vêtement : avec des rubans larges colorés, des agrafes et des boutons décoratifs. Les jupes colorées, avec un tablier blanc, brodé en dessus, étaient mises sur un jupon blanc, et les femmes portaient aussi des bottes. Le vêtement des femmes mariées était complété par des foulards, les jeunes filles avaient des cheveux découverts le plus souvent tressés en longue tresse.



       Les Lachowie habitent une grande partie des Beskides, notamment la région sądecki. Leur costume est très original, mais peu connu, car il constitue (surtout chez les Lachowie sądeccy) une liaison du costume cracovien et montagnard. Il se distingue par une décoration exceptionnelle et la richesse des ornements. Les hommes mettaient un pantalon bleu marine et des gilets ornés de broderies larges avec de nombreux boutons en laiton et des pompons en fils de laine colorés. En dessous on portait de chemises blanches ceinturées comme chez les montagnards avec une large ceinture en cuir et parfois agrafées par une agrafe montagnarde au col. Les femmes portaient des corsets en velours et les jupes, le plus souvent bleu marin.


  

Les Lemkos de Basses Beskides et Sądecki, portaient un vêtement complètement différent. Les hommes se distinguaient par un manteau long, dit czucha, en toile brune, avec un col caractéristique tombant sur le dos, auquel étaient cousus de longs pompons. En dessous on portait des gilets courts bleu marin et des chemises blanches et des pantalons blancs. Les femmes avaient des chemises blanches avec des broderies colorées au col et aux manchettes sur lesquelles on mettait des corsets noir ou bleu marine fleuronnés. Les jupes en toile de coton étaient foncées et décorées des rubans colorés cousus verticalement. On chaussait des mocassins. 


 
 

Les Montagnards de Podhale, vivant au pied des cimes de Tatras, sont fiers jusqu’à présent de leur beau costume traditionnel. C’est justement pour cette raison en Podhale qu’il est le plus facile de voir de tels costumes régionaux folkloriques. Et c’est joli à voir ! Les femmes portent les mocassins en cuir (chaussures sans talon), faits finement, ainsi que les jupes colorées avec un tablier en toile et un jupon en dessous. Un chemisier en lin, décoré d’une broderie blanche est couvert d’un corset en velours rouge ou noir, souvent décoré d’une broderie colorée avec le motif de carline ou de martagon. L’ensemble est décoré obligatoirement de colliers épais de coraux, et quand il fait froid on met des fourrures. Les montagnards, eux, ils mettaient des chemises blanches avec une agrafe décorative au col, sur laquelle on met gunia (un gilet) ou cucha (une veste en drap), décorés de broderies. Une large ceinture en cuir, derrière laquelle autrefois on mettait des pistolets, maintient un pantalon large blanc de bure avec des ornements étoilés brodés (une broderie décorative) et un lampas noir, et on met les mocassins en cuir sur les pieds. L’ensemble est complété par un chapeau noir feutré avec des coquillages et une plume ainsi que l’alpenstock.


 
 

Montagnards de Piénines mettaient un gilet bleu tranché sur une chemise blanche, décoré richement de broderie, et en plus un pantalon blanc montagnard avec des ornements étoilés brodés. L’ensemble du vêtement a été complété par un chapeau noir avec un ruban imitant un collier des coquillages. Autrefois les vestes en drap (cucha) blanches ou brunes décorées des broderies étaient un vêtement de dessus. Le costume traditionnel féminin ressemblait aux autres vêtements montagnards féminins. Ces éléments caractéristiques sont : Chemises blanches avec des grands cols décorés d’une broderie sur lesquelles on mettait un corset noir ou rouge, des jupes colorées, des tabliers brodés et des mocassins.

Les Montagnards de Spisz, dits Spiszacy, habitent dans la région de Spisz, à l’Est de Podhale. Leurs vêtements sont très différents même entre les villages particuliers. Mais également ici on portait des pantalons blancs avec des ornements étoilés brodés, avec un gilet et une bure.  Les femmes et filles portaient des chemises blanches souvent avec des manches brodées et des corsets caractéristiques avec une décolletée dentée. On chaussait rarement les pieds avec des mocassins, on choisissait plutôt des bottes.

Les Montagnards de Babia Góra habitant Zawoja et les environs habillaient des pantalons blancs, mais les ornements étoilés brodés y étaient beaucoup plus modestes et le vêtement de dessous, soit gunia étaient bruns, longs jusqu’au genoux.  Les femmes s’habillaient de jupes bleues marines avec un motif blanc décoratif, un gilet ajusté dit jadwiśka était également populaire.  De l’autre côté de Babia Góra, en Orawy, les femmes portait des blouses avec une manche plus courte, parce que seulement jusqu'aux coudes, et avec un volant brodé autour de la manche et du décolleté. Elles mettaient aussi volontiers les corsets et les jupes du même matériau en fleurs. Les hommes également y portant des pantalons blancs avec des ornements étoilés brodés, mettaient sur les chemises des gilets avec des boutons blancs et un gunia brun.

spódnice z białym drobnym wzorem, popularna była też tzw. jadwiśka, czyli dopasowany kaftanik. Po drugiej stronie Babiej Góry, na Orawach, kobiety nosiły bluzeczki z krótszym rękawem, bo tylko do łokcia, za to z szeroką koronkową falbanką wokół mankietu i dekoltu. Chętnie przywdziewały też gorsety i spódnice z tego samego kwiecistego materiału. Mężczyźni, również tutaj noszący białe spodnie z parzenicami, na koszule nakładali czarne kamizelki z białymi guziczkami i brązową gunię.

 

Multimédia